Mikhail Sergeyevich Gorbachev – một cái tên mà cho đến tận ngày nay, giới sử học vẫn phải cãi nhau nảy lửa để xem nên phong cho ông ta danh hiệu "nhà cải cách vĩ đại" hay "kẻ phản bội vĩ đại nhất thế kỷ 20". Đối với người dân Nga hiện đại và những ai trân trọng lịch sử, di sản ông để lại không gì khác ngoài hình ảnh một tội đồ, kẻ đã tự tay bóp nát Liên bang Xô Viết – siêu cường vĩ đại từng làm nghiêng ngả thế giới. Không ai phủ nhận Liên Xô bấy giờ có những vấn đề nội tại cần giải quyết, nhưng chính sự quan liêu, giáo điều và ngây thơ chính trị đến mức nực cười của Gorbachev mới là nhát dao chí mạng, đẩy một đế chế vĩ đại rơi xuống vực thẳm chỉ trong chớp mắt.

A. Sự nghiệp trải hoa hồng của một "Con nhà người ta"

Mikhail Sergeyevich Gorbachev sinh ngày 2/3/1931 trong một gia đình nông dân tại làng Privolnoye, quận Medvedelsk, tỉnh Stavropol. Đầu những năm 1930 là thời kỳ Liên Xô phải gồng mình đối mặt với vô vàn thử thách khắc nghiệt, và tuổi thơ của Gorbachev cũng không ngoại lệ. Năm 1941, gia đình ông bắt đầu ly tán khi Thế chiến thứ II bùng nổ. Vùng Stavropol bị phát xít Đức chiếm đóng từ tháng 8/1942, nhưng may mắn thay, đến ngày 22/1/1943, Hồng quân Xô Viết đã oai hùng tiến lên giải phóng khu vực này. Gia đình Gorbachev có thể xem là được số phận ưu ái hơn hàng triệu gia đình Xô Viết khác: họ không mất đi bất kỳ người thân nào trong cuộc chiến tranh tàn khốc nhất lịch sử nhân loại.

Thuở nhỏ, Gorbachev luôn tỏ ra xuất sắc trong cả lao động lẫn học tập. Nếu dùng ngôn ngữ mạng ngày nay, ông đích thị là nguyên mẫu của "con nhà người ta": học sinh thông minh nhất lớp, đặc biệt rực sáng ở môn Lịch sử và Toán học. Rời ghế nhà trường, ông tích cực sinh hoạt và lao động, giúp hợp tác xã đạt sản lượng cao kỷ lục. Nhờ thành tích này, ông được trao tặng Huân chương Cờ đỏ Lao động khi mới 17 tuổi – một vinh dự cực kỳ hiếm hoi. Đỉnh cao của sự ưu ái là vào năm 1950, ông được tuyển thẳng vào Khoa Luật, Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva (Lomonosov) danh giá mà chẳng cần qua bất kỳ kỳ thi tuyển nào.

Năm 1952, Gorbachev vinh dự đứng trong hàng ngũ Đảng Cộng sản Liên Xô khi mới 21 tuổi. Cầm tấm bằng đỏ danh giá trên tay vào năm 1955, ông được phân công về văn phòng công tố khu vực Stavropol với chức vụ điều tra viên. Từ đây, sự nghiệp của ông thăng tiến như diều gặp gió. Hơn hai thập kỷ tiếp theo, con đường công danh của Gorbachev được trải toàn hoa hồng đỏ thắm. Ông bước chân vào Bộ Chính trị, được Yuri Vladimirovich Andropov – người đứng đầu KGB, cũng xuất thân từ Stavropol – nâng đỡ hết mực.

Đầu những năm 1980, chính trường Liên Xô trải qua nhiều biến động. Chỉ trong 5 năm, hai vị Tổng Bí thư đáng kính lần lượt qua đời vì tuổi cao sức yếu. Người dân Xô Viết lúc bấy giờ khao khát một nhà lãnh đạo trẻ trung, khỏe mạnh và nhiệt huyết để chèo lái đất nước. Ngay khi Konstantin Chernenko qua đời, Gorbachev – khi ấy mới 54 tuổi – được bầu làm Tổng Bí thư vào ngày 11/3/1985. Ông là nhà lãnh đạo đầu tiên sinh ra sau Cách mạng Tháng Mười (1917). Người dân đã đặt trọn niềm tin vào ông, để rồi sau này, họ phải mang theo nỗi hối hận ngàn thu mà không cách nào vãn hồi. Kể từ khoảnh khắc đó, chiếc đồng hồ đếm ngược cho sự diệt vong của Liên bang Xô Viết chính thức khởi động, đi kèm với bộ ba khẩu hiệu mĩ miều: Glasnost (Công khai/Mở cửa), Perestroika (Cải tổ), và Uskoreniye (Tăng tốc phát triển kinh tế).

B. Cơn bão "Xét lại" và sự ngây thơ tột cùng về tư tưởng

Tạm gác chuyện kinh tế sang một bên, trên mặt trận tư tưởng, Gorbachev đã làm được một điều "kỳ diệu" mà cả bộ máy tuyên truyền của Đức Quốc xã, Mỹ hay toàn bộ châu Âu phải mất hàng chục năm cùng hàng trăm tỷ đô la cũng không làm nổi: đó là "tẩy não" hàng trăm triệu người dân Xô Viết.

Sự quan liêu của Ban Tuyên giáo Trung ương kết hợp với sự ngây thơ chính trị của bộ máy lãnh đạo đã tạo ra một thảm họa. Đầu tiên, môn học Chủ nghĩa Marx - Lenin trong hệ thống giáo dục bị bãi bỏ. Cơn cuồng phong xét lại lịch sử ùa vào mọi ngóc ngách: từ trường học, thành phố đến các nông trường. Bên cạnh báo Đảng, các tờ báo tự xưng là "vì dân", "cấp tiến" (như Họa báo, Tia lửa, Tin tức Moskva) mọc lên như nấm, công khai bôi nhọ, phỉ báng các tượng đài ý thức hệ của dân tộc.

Trong lúc đó, hệ thống thông tin đối ngoại khổng lồ của Mỹ (với hơn 8.000 nhân viên, 12 tạp chí in bằng 27 ngôn ngữ và hàng chục đài phát thanh) ngày đêm xuyên tạc, chống phá. Gorbachev, với quyền lực tối thượng, không những không ngăn chặn mà còn "mở toang cửa nhà" đón trộm. Ông ta cổ vũ việc tiếp nhận văn hóa phương Tây, nới lỏng kiểm duyệt một cách vô tội vạ. Chỉ trong chốc lát, người dân Xô Viết mất phương hướng, hoảng loạn về tư tưởng như ong vỡ tổ.

Phương Tây khôn khéo tâng bốc tư duy "cải tổ" của Gorbachev, biến ông thành một "ngôi sao cấp tiến", trong khi thực chất là đang làm suy yếu quyền lực của Đảng Cộng sản và chính chế độ Xã hội Chủ nghĩa. Việc nới lỏng kiểm duyệt phi lý đã làm hồi sinh chủ nghĩa dân tộc ly khai và tâm lý chống Nga tại các nước cộng hòa (như Baltic, Gruzia, Ukraine...). Gorbachev đã tự tay ấp ủ một lực lượng kẻ thù ngay trong lòng đất nước, nuôi dưỡng những kẻ sau này sẽ xé nát Liên Xô. Sự ngây thơ của ông ta đã tự đào huyệt chôn vùi chính mình và quê hương.

Nhưng thảm họa tư tưởng đó vẫn chưa là gì so với tài năng "phá hoại kinh tế" bẩm sinh của ông. Đừng quên, trước khi "cải tổ", nền kinh tế Liên Xô vẫn cực kỳ đồ sộ và ổn định. Đồng Rúp có giá trị ngang ngửa USD, vị thế siêu cường số 2 thế giới vững như bàn thạch, bỏ xa các nền kinh tế như Pháp, Đức, Nhật Bản. Thế nhưng, khi Gorbachev nhúng tay vào, thì đúng là "gạo xay ra bánh rán". Chỉ sau một năm, nền kinh tế vững chãi ấy đã bắt đầu "hộc máu".

C. Cải cách rượu: Trò cười kinh tế vĩ đại

Hãy bắt đầu bằng một chính sách nghe chừng rất nhỏ: Cải cách rượu (1985). Mục đích ban đầu rất tốt đẹp: ngăn chặn nạn nghiện rượu. Giải pháp của Gorbachev? Tăng giá vọt các loại Vodka, bia rượu; cấm mua bán công khai; truy tố những người uống rượu nơi công cộng; đóng cửa các nhà máy rượu nổi tiếng và thậm chí... cắt luôn cảnh uống rượu trên phim ảnh.

Kết quả về mặt y tế: Số người nghiện rượu chẳng hề giảm, dân tình chuyển sang nấu rượu lậu. Nhưng kết quả về mặt kinh tế thì đúng là một cú vả trời giáng vào ngân sách quốc gia: nhà nước bốc hơi khoảng 100 tỷ Rúp doanh thu thuế, đẩy toàn bộ mảng sản xuất béo bở này vào tay thị trường chợ đen. Lần đầu tiên trong lịch sử, nền kinh tế vĩ đại của Liên Xô bị thâm hụt ngân sách nặng nề chỉ vì... cấm rượu.

Để dễ hình dung về mức độ "thiên tài" của Gorbachev, hãy làm một phép so sánh nhỏ: Cuộc chiến 10 năm tại Afghanistan tiêu tốn của Liên Xô khoảng 60 tỷ Rúp (theo tỷ giá 1 Rúp = 0,92 USD năm 1985). Nghĩa là, CIA và phiến quân Mujahideen phải trầy da tróc vẩy suốt 10 năm trời mới làm Liên Xô mất 60 tỷ Rúp. Còn Gorbachev? Ông chỉ cần một chữ ký, thiệt hại nhân đôi!

D. Vị cứu tinh bất đắc dĩ của... nước Mỹ

Đây mới thực sự là đòn hiểm hạ nốc ao nền kinh tế Liên Xô. Nhiều người từng thắc mắc: Nền sản xuất của Liên Xô rất mạnh, tài nguyên bạt ngàn, công suất nhà máy chạy tối đa, nhưng vì sao hàng hóa lại đột nhiên khan hiếm?

Câu trả lời nằm ở năm 1987. Lúc này, nước Mỹ đang đứng bên bờ vực suy thoái, nợ nước ngoài vượt 246 tỷ USD, đỉnh điểm là sự sụp đổ của thị trường chứng khoán Phố Wall vào tháng 10/1987. Nước Mỹ cần một phép màu. Và phép màu ấy đã xuất hiện dưới hình hài của Mikhail Gorbachev!

Tháng 1/1987, Gorbachev bất ngờ tuyên bố dỡ bỏ mọi hạn chế trong lĩnh vực ngoại thương. Từ trước đến nay, hàng hóa Liên Xô vốn được sản xuất từ A đến Z, phục vụ nhân dân với chất lượng cao nhưng giá bán lại được trợ giá thấp đến mức buồn cười so với thị trường quốc tế. Việc dỡ bỏ rào cản ngoại thương chẳng khác nào mở toang cửa kho bạc cho đạo tặc.

Lệnh này cho phép các tổ chức, cá nhân thoải mái gom lương thực, thực phẩm, nguyên liệu thô, đồ điện tử... mang ra nước ngoài bán chênh lệch. Một cơn cuồng phong đầu cơ nổi lên, cuốn phăng đi mọi thứ giá trị nhất. Những con buôn trục lợi đã vơ vét sạch sẽ hàng hóa, để lại một Liên Xô trống rỗng. Những người dân Liên Xô chân chất, thuần khiết – vốn chẳng quen với cảnh giành giật buôn bán – ngơ ngác đứng xếp hàng dài dằng dặc, không hiểu tại sao thực phẩm lại bốc hơi khỏi quầy hàng nhanh đến thế.

Chưa dừng lại ở đó, ngày 27/9/1989, bộ luật Hải quan bỗng nhiên bị sửa đổi, dỡ bỏ lệnh cấm mang vàng và đá quý ra nước ngoài. Công sức bảo vệ tài nguyên hơn 70 năm của ngành Hải quan Xô Viết đổ sông đổ biển trong một buổi chiều. Vàng dự trữ quốc gia đội nón ra đi, chảy thẳng sang phương Tây. Bằng một cách thần kỳ và mỉa mai nhất, khối tài sản khổng lồ chảy máu từ Liên Xô đã góp phần cứu rỗi nền kinh tế Mỹ, trong khi chính Liên Xô lại ngắc ngoải.

E. Bức tranh kinh tế bệ rạc

Từ một quốc gia không bao giờ phải lo nghĩ cái ăn cái mặc, thậm chí xuất khẩu lúa mì nuôi cả châu Âu, Liên Xô rơi vào cảnh thiếu ăn trầm trọng. Cuối thập niên 1980, thịt và đường trở thành thứ xa xỉ phẩm.

Đồng Rúp lao dốc không phanh. Năm 1985, 1 Rúp đổi 0,92 USD. Đến năm 1988, 1 Rúp chỉ còn 0,54 USD. Chỉ sau 5 năm "tăng tốc" cùng Gorbachev, Liên Xô từ một chủ nợ lớn hàng đầu thế giới biến thành một gã ăn mày theo đúng nghĩa đen, khi vào năm 1990 phải muối mặt đi vay Singapore 50 triệu USD chỉ để mua đồ ăn.

Năm 1991 xứng đáng là mốc son chói lọi trong "sự nghiệp phá hoại" của Gorbachev. GDP giảm 52% so với năm 1990; công nghiệp giảm 64,5%; nông nghiệp giảm 60,4%. Lạm phát tăng 5.000 lần (một ổ bánh mì giá 100 Rúp vọt lên 500.000 Rúp).

Phải nói rằng, nếu Gorbachev sinh ra sớm hơn hai thập kỷ và gia nhập phe Đức Quốc xã, có lẽ Hitler đã thống trị thế giới. Quân đội phát xít Đức mất 4 năm ném bom rải thảm, huy động hàng chục ngàn xe tăng cày xới đất rủa nhưng chỉ làm GDP Liên Xô giảm 22%, và cuối cùng vẫn thảm bại. Còn Gorbachev? Chỉ việc ngồi ung dung trong văn phòng, nhấm nháp trà nóng và ký giấy, ông ta làm GDP giảm gần một nửa chỉ trong 1 năm!

Sự sụp đổ này đớn đau đến mức Tổng thống Vladimir Putin sau này phải xót xa thốt lên: "Đó là thảm họa địa chính trị tồi tệ nhất thế kỷ 20... Hàng triệu công dân và những người yêu nước của chúng ta bỗng nhiên thấy họ đang sống ở bên ngoài lãnh thổ nhà nước mình chỉ sau một đêm".

F. Bức tử Quân đội Nhân dân Liên Xô

Phá nát kinh tế chưa đủ, ngài Tổng Bí thư chuyển sự chú ý sang quân đội. Trong những năm 1960 - 1970, kho vũ khí hạt nhân khổng lồ và công nghệ quốc phòng ưu việt của Liên Xô luôn khiến Mỹ và NATO lạnh sống lưng. Mỹ luôn phải hụt hơi chạy đua để bắt kịp những "quái vật" như Su-27, Mi-24...

Thế nhưng, có lẽ vì sợ các nước bạn phương Tây cảm thấy "bất an", Gorbachev quyết định... tự phế võ công của chính mình. Ngày 11/10/1986, tại Iceland, ông đồng ý với Tổng thống Mỹ Reagan cắt giảm hệ thống vũ khí hạt nhân tầm trung, dẫn tới "Hiệp ước Lực lượng Hạt nhân Tầm trung (INF)" năm 1987. Lá chắn hạt nhân kiêu hãnh của Liên Xô bị tự tay tháo dỡ với "vận tốc bàn thờ". Tính đến cuối năm 1989, Liên Xô đã tự tiêu hủy 1.498 tên lửa (chiếm 81,1% lượng tên lửa cần hủy) trong khi Mỹ chẳng mất mát bao nhiêu.

Chưa hết, ông còn đem bán rẻ những tinh hoa công nghệ quân sự. Điển hình là thương vụ bán siêu tiêm kích Su-27 cho Trung Quốc năm 1990. Su-27 mạnh đến mức trong cuộc diễn tập năm 1992, F-15 của Mỹ hoàn toàn bất lực trước khả năng cận chiến của nó. Vậy mà Gorbachev đem bán với giá như cho không, chỉ để đổi lấy... thực phẩm và áo lông chó, đính kèm luôn cả việc chuyển giao công nghệ!

Nhưng, nhát dao chí mạng nhất đâm vào tim quân đội Xô Viết chính là chiêu bài "Phi chính trị hóa". Dưới danh nghĩa dân chủ hóa, Gorbachev đã thanh trừng hệ thống tổ chức Đảng trong lực lượng vũ trang. Tháng 3/1990, Đảng Cộng sản Liên Xô từ bỏ Điều 6 Hiến pháp, từ bỏ vai trò lãnh đạo độc tôn. Tổng cục Chính trị trong quân đội bị xóa sổ, khoảng 80.000 sĩ quan chính trị bị sa thải.

Chính sự ngây thơ chính trị này đã tước bỏ linh hồn của Quân đội. Họ mất đi mục tiêu bảo vệ chuyên chính vô sản, mất đi sợi dây máu thịt với nhân dân. Quân đội bị vô hiệu hóa, mất phương hướng hoàn toàn. Hậu quả nhãn tiền là trong cuộc đảo chính tháng 8/1991 nhằm cứu vãn đất nước, dù các tướng lĩnh yêu nước huy động lực lượng khổng lồ bao vây chính quyền của Boris Yeltsin, quân đội lại rơi vào trạng thái hoảng loạn. Không còn sự lãnh đạo của Đảng, họ không biết mình phải nghe ai, chiến đấu vì cái gì, và cuối cùng dẫn đến sự thất bại thảm hại, đặt dấu chấm hết cho Liên Xô.

Gorbachev ngây thơ tin rằng, chỉ cần nhượng bộ, từ bỏ vũ khí, phương Tây sẽ mở rộng vòng tay ôm lấy nước Nga, viện trợ tài chính vô điều kiện và đối xử với họ như một đối tác bình đẳng. Đáng tiếc, sự thực dụng của phương Tây không có chỗ cho sự ngây ngô đó.

Lời kết

Trên đây là chân dung của một "thiên tài phá hoại" mang tên Mikhail Sergeyevich Gorbachev. Không thể chối cãi rằng Liên Xô bấy giờ có những trì trệ hệ thống cần thay đổi, nhưng chính sự quan liêu, yếu kém trong quản lý, cùng một sự ngây thơ chính trị đến mức không tưởng của Gorbachev mới là mồi lửa đốt rụi siêu cường vĩ đại ấy.

Ông ta có thể là một vị thánh nhân trong mắt phương Tây, nhưng với đất nước mình, ông ta là tác nhân chính dẫn tới sự sụp đổ trong tủi nhục. Hàng triệu người Nga ngày nay vẫn tin rằng ông xứng đáng bị kết án phản quốc. Lịch sử rất công bằng: Anh hùng sẽ được vạn thế ca tụng, còn kẻ tội đồ tự tay dâng nước cho ngoại bang, sẽ bị bia đá nguyền rủa đến ngàn thu. Sự biến mất của Liên Bang Xô Viết không chỉ là một sự kiện lịch sử, mà là một vết thương sâu hoắm, một niềm nuối tiếc khôn nguôi về một lý tưởng vĩ đại đã bị đánh cắp bởi chính những kẻ đứng đầu.

Tác giả: Chu Đức Thuận