LỚP SƠN HÀO NHOÁNG CỦA MẠNG XÃ HỘI VÀ THỜI ĐẠI TẨY NÃO BẰNG VIDEO NGẮN

Hôm nọ, mải miết chạy xe lượn lờ dọc mấy con đường Lâm Thao lo ba cái chuyện hàng hóa, tôi lỡ vứt quên chiếc smartphone ở kho. Trở về nhà, tự dưng thấy cuộc sống như bị bóp nghẹt, chới với như thể vừa chia tay em người yêu xong vậy! Cảm giác trống vắng đến nực cười. Nhưng vì lười vác xác quay lại chỉ để lấy cái điện thoại, tôi đành bật chiếc PC thân yêu lên để giết thời gian.

Loay hoay, lòng vòng hết Facebook rồi YouTube, lướt lên lướt xuống chán chê thấy toàn rác: các em gái xinh tươi ưỡn ẹo khoe hàng, mấy thiếu gia phông bạt ăn uống chanh sả, rồi dăm ba bài nhạc rập khuôn nghe đi nghe lại nhức hết cả đầu. Tạt qua vài diễn đàn xem anh em dạo này có bài vở gì hay ho không, thì đập vào mắt là cả một phong trào kêu gọi "tranh luận văn minh trên mạng xã hội".

Thật nực cười! Bực mình vì đọc dăm ba cái bài rao giảng đạo lý sáo rỗng đó, tôi quyết định phải viết bài này. Không biết có ai rảnh rỗi đọc mấy dòng giẻ rách của tôi không, nhưng ngứa mồm thì phải nói. Để lột trần cái lớp sơn hào nhoáng của mạng xã hội hiện tại, tôi xin mạn phép lan man một chút nhưng cam đoan là vô cùng liên quan.

1. Cỗ Máy In Tiền mang vỏ bọc "Kết Nối Thế Giới - Kết Nối Mọi Người"

Trở lại năm 2004, khi Facebook ra đời với cái mác mỹ miều là "kết nối mọi người", hay YouTube sinh ra để anh em thiện lành chia sẻ video đam mê. Ban đầu, mọi thứ nghe thật trong trẻo. Chúng ta thay đổi cách tiếp nhận thông tin, hỉ hả vì được xích lại gần nhau trên một nền tảng miễn phí.

Nhưng tỉnh mộng đi! Zuckerberg hay mấy tay to thung lũng Silicon không rảnh háng để làm từ thiện. Cái họ tạo ra từ đầu đã là một cỗ máy in tiền. Mạng xã hội càng phình to, càng bòn rút được nhiều. Nó càng mô phỏng giống một xã hội thật, thì túi tiền của các nhà sáng lập càng căng phồng. Bạn tưởng bạn là khách hàng? Không, bạn chính là món hàng đang được đem bán!

2. Trại Gà Khổng Lồ & Những Lô Hàng Béo Ngậy

Mạng xã hội sống bằng gì? Gần 100% là nhờ quảng cáo. Với hàng tỷ người dùng cắm mặt vào màn hình mỗi ngày, Facebook hay Google nắm trong tay profile của từng cá nhân. Họ dư sức biết bạn thích đồ công nghệ gì, hay lân la ở quán lẩu nướng nào, đi xe gì, thậm chí đang tương tư ai.

Họ phân loại chúng ta thành từng "lô hàng" – theo độ tuổi, sở thích, khu vực – rồi bán thông tin đó cho các doanh nghiệp cần tiếp thị. Bạn cứ thử nhìn vào báo cáo tài chính của Facebook hay Google mà xem, doanh thu hàng chục tỷ USD mỗi quý, và quảng cáo chiếm trọn vẹn miếng bánh đó. Để thu hút các thương hiệu đổ tiền vào, từ khóa sống còn của nền tảng là: Phải giữ chân người dùng bằng mọi giá.

3. Mồi Ngon Cho Đám Đông

Để có chỗ nhét quảng cáo, mạng xã hội cần nội dung. Nhưng họ đâu tự làm, họ xúi người dùng làm! Thông qua việc chia tiền quảng cáo, họ biến những kẻ làm clip cho vui thành những cỗ máy sản xuất content chuyên nghiệp.

Và bạn đoán xem nội dung gì giữ chân đám đông lâu nhất? Có phải là những bài viết học thuật hay những tác phẩm văn học ý nghĩa? Hoàn toàn không. Để câu view đại chúng, nội dung phải đánh thẳng vào những bản năng thấp kém nhất: Tình dục, khoe của, ăn uống nhồm nhoàm, hít hà drama và chửi rủa.

Vú bự lên ngôi. "Siêu to khổng lồ" lên ngôi. Bóc phốt, làm màu, giật tít thi nhau mọc lên như nấm sau mưa. Những giá trị thực tế như một bức tường sơn đá tự nhiên vững chãi, bền bỉ qua năm tháng bị bỏ xó, nhường chỗ cho thứ phông bạt rẻ tiền, quét vội một lớp sơn nước bóng bẩy nhưng rỗng tuếch bên trong.

4. Trào Lưu Video Ngắn (TikTok): Liều Thuốc Độc Của Kỷ Nguyên Mới

Nếu Facebook là cái chợ tạp nham, thì thời đại của những video ngắn 15-30 giây (điển hình là TikTok) chính là liều ma túy số cực mạnh đang đục khoét não bộ nhân loại.

Thuật toán của chúng được thiết kế để liên tục bơm dopamine vào não bạn sau mỗi cú vuốt ngón tay. Lướt, lướt và lướt. Nhìn qua thì tưởng là giải trí, nhưng hậu quả để lại là một sự tàn phá khốc liệt ở tầm vóc thế hệ:

• Sự thui chột tư duy: Khán giả mất dần khả năng đọc một bài viết dài hay xem một video có chiều sâu. Não bộ bị "lập trình lại" để chỉ tiếp nhận những thông tin giật gân, chớp nhoáng, không cần suy nghĩ. Lười tư duy dẫn đến một thế hệ dễ bị dắt mũi.

• Hội chứng mất kiên nhẫn: Nếu một video không có gì kích thích trong 3 giây đầu, người ta lướt qua ngay lập tức. Sự nóng vội này đang lây lan ra ngoài đời thực. Con người không còn đủ kiên nhẫn để lắng nghe nhau, không đủ bình tâm để giải quyết một rắc rối nhỏ.

• Cảm xúc bốc đồng & Thiếu kiềm chế: Việc tiếp nạp quá nhiều thông tin hỗn tạp, tiêu cực trong thời gian siêu ngắn khiến hệ thần kinh lúc nào cũng trong trạng thái căng thẳng. Người ta dễ dàng cáu gắt, sẵn sàng chửi bới, buông lời mạt sát người khác chỉ vì một quan điểm trái chiều nhỏ nhặt.

Chúng ta đang tự nhốt mình vào một cái lồng chuột, nơi phần thưởng là những tràng cười vô tri và cái giá phải trả là sự xói mòn của sự tập trung và lòng thấu cảm.

5. Sự Dân Chủ Dối Trá & Trò Hề Mang Tên "Tranh Luận Văn Minh"

Mạng xã hội vận hành theo quy luật của số lượng, không phải chất lượng. Lượt xem quảng cáo của một vị giáo sư uyên bác cũng chỉ có giá trị ngang bằng lượt xem của một đứa trẻ trâu.

Chính vì thế, mạng xã hội trao cái micro cho mọi kẻ ngốc. Cứ nói cái gì đám đông ồ lên hùa theo thì đó là "chân lý". Đẹp gái là auto đúng! Khóc lóc ỉ ôi là auto đúng! Cà khịa thâm hiểm là auto đúng!

Bởi vậy, kêu gọi tranh luận văn minh trên mạng xã hội là một hành động cực kỳ ảo tưởng và ngu ngốc. Làm sao bạn có thể tranh luận bằng lý lẽ ở một nơi mà luật chơi được viết ra để cổ vũ cho sự bầy đàn và sân si? Bạn hy vọng gì ở một đám đông mà não bộ đã bị "san phẳng" bởi những đoạn clip nhảy nhót 15 giây?

Lời Cảnh Tỉnh Cuối Cùng

Bài viết này không nhằm chửi đổng, mà để chúng ta tự tát vào mặt mình cho tỉnh lại. Khi nào mạng xã hội còn kiếm tiền bằng cách bán sự chú ý của chúng ta cho các nhà quảng cáo, đừng bao giờ mong đợi ở đó có sự khai sáng hay văn minh.

Đừng biến mình thành những con búp bê vô hồn bị giật dây bởi thuật toán. Đừng để dăm ba cái clip nhảm nhí trên mạng cướp đi sự kiên nhẫn mà lẽ ra bạn phải dành cho gia đình, cho những mâm cơm tụ họp đầm ấm hay những dự định ý nghĩa của đời mình.

Hãy đặt điện thoại xuống, nhìn thẳng vào thế giới thực. Vì nếu cứ tiếp tục chìm đắm trong cơn say dopamine này, thứ chúng ta đánh mất không chỉ là thời gian, mà là toàn bộ khả năng tư duy làm nên một con người thực sự.

Tác giả: Chu Đức Thuận